ما ارزانى داشته است . و امر ذاتى نسبت به من به عنوان يك مؤمن آن است كه در حال شبهه بكوشم و با امانت و اخلاص هر چقدر ممكن است نسبت به فرمان خدا به پيروى از مجموع تعليمات الهى پيروى كنم . و اگر آن راه‌حلى باشد كه كوشيده‌ام ، ولى به غلط برگزيده‌ام ، هرگز گناهى مرتكب نشده‌ام ، در صورتى كه كوشش لازم را كه جهت روشن كردن راه ضرورت داشت ، به كار برده باشم ، خداى متعال مىفرمايد : « وَ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ فِيما أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَ لكِنْ ما تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ » « 1 » اما اين‌كه هركسى در حالات مشتبه موظف است به وجدانش مراجعه كند و به راه خاصّى كه او راهنمايى مىكند ، بايد تسليم شود ، مطلبى است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم با استفاده از وحى الهى از قرآن در سخنان معروف خود « 2 » از جمله مىفرمايد : « حلال و حرام روشن است ، در آن ميان امورى مشتبه وجود دارد كه هركه از شبهات بپرهيزد ، در حقيقت دين و آبروى خود را حفظ كرده است . » « 3 » و نيز مىگويد : « از آنچه باعث ترديد تو است ، رو آور به آنچه باعث ترديد نيست ، زيرا كه راستى آرامش‌بخش و دروغ ترديدآور است . » « 4 » و موقعى كه از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم راجع به معناى خير و شر مىپرسيدند ، پاسخ مىدهد : « از دلت بپرس و از خودت بپرس ، نيكى آن است كه جان آدمى با آن آرام گيرد و دل به آن مطمئن شود ، و گناه آن است كه در نفس آدمى اثرگذار باشد و باعث ناآرامى دل شود ، هرچند كه مردم به تو چيزى گويند و تو را نظر دهند . » « 5 »

--> ( 1 ) - احزاب ( 33 ) آيهء 5 : اما گناهى بر شما نيست در خطاهايى كه از شما سر مىزند ، ولى آنچه را از روى عمد و اختيار مىگوييد ( مورد حساب قرار خواهد داد ) . ( 2 ) - در سوره اسراء ( 17 ) آيهء 36 ، مىفرمايد : « و از آنچه بدان آگاهى ندارى ، پيروى مكن ، زيرا چشم ، گوش و دل همه مسئولند » . ( 3 ) - ر . ك : صحيح بخارى ، 2 / 723 ، ج 1946 ؛ منتهى المطلب : 2 / 1026 ؛ التّرغيب و التّرهيب : 2 / 350 ؛ حديث 2681 ؛ فتح البارى بشرح صحيح البخارى : 4 / 291 ؛ حديث 1946 شرح نووى بر صحيح مسلم : 11 / 27 ؛ الفصول المختاره : ص 207 ؛ بحار الانوار : 104 / 109 ؛ حديث 5 ؛ كشف الخفاء : 1 / 438 ، حديث 1167 ؛ معرفة علوم الحديث : 1 / 251 ؛ المجموع : 9 / 343 ؛ المدونة الكبرى : 3 / 441 ؛ مسند احمد : 4 / 269 . ( 4 ) - ر . ك : صحيح بخارى : 2 / 721 ، حديث 1946 ؛ الانتصار شريف مرتضى : ص 263 ؛ الناصريات ، ص 139 ؛ سنن ترمذى : 4 / 668 ؛ حديث 2518 ؛ صحيح ابن حبان : 2 / 498 ؛ حديث 722 ؛ سنن دارمى : 2 / 319 ، حديث 2531 ؛ سنن كبراى بيهقى : 5 / 355 ، حديث 10601 ؛ وسائل : 8 / 122 ؛ كشف الرموز فاضل آبى : 1 / 210 ؛ المصنف ابن ابى شيبه كوفى : 1 / 117 ، حديث 1336 ؛ مسند احمد : 1 / 200 ، حديث 1723 ؛ منتهى المطلب علامهء حلى : 2 / 1026 . ( 5 ) - ر . ك . مسند احمد از طريق وابصه ( نام كسى ) : 4 / 228 ؛ صحيح مسلم ، 4 / 1980 ، حديث 2253 ، از قول نواس ؛ المجموع : -